18. Yüzyıl – 19. Yüzyıl Felsefesini Hazırlayan Düşünce Ortamı
18. ve 19. yüzyıl felsefesi, Avrupa'da meydana gelen büyük bilimsel, siyasal ve kültürel dönüşümlerin sonucunda ortaya çıkmıştır. Bu dönemin düşünce dünyasını anlamak için Rönesans, Reform, Bilim Devrimi, Aydınlanma ve Sanayi Devrimi gibi gelişmeleri bilmek gerekir.
Rönesans hareketiyle birlikte insan aklına ve bireysel düşünceye duyulan güven artmıştır. Reform hareketi ise dinî otoritelerin sorgulanmasına ve bireyin düşünce özgürlüğünün güçlenmesine katkı sağlamıştır.16. ve 17. yüzyıllarda yaşanan bilimsel gelişmeler, insanın evrene bakışını kökten değiştirmiştir. Nikolas Kopernik'in Güneş merkezli evren modeli, Galileo Galilei'nin gözlemleri ve Francis Bacon'ın deneysel yöntemi savunması, Orta Çağ'ın skolastik düşüncesini sarsmıştır.
Isaac Newton'ın ortaya koyduğu fizik yasaları, evrenin belirli kurallarla işleyen büyük bir mekanizma olduğu düşüncesini güçlendirmiştir. Böylece doğa olaylarını açıklamak için dinî veya metafizik açıklamalara duyulan ihtiyaç azalmış, bilimsel açıklamalar ön plana çıkmıştır.
René Descartes'ın geliştirdiği Kartezyen felsefe de bu dönüşümde önemli rol oynamıştır. Descartes'ın "Düşünüyorum, öyleyse varım." sözü, insan aklının güvenilirliğini vurgulamış ve Aydınlanma düşünürlerine ilham vermiştir.
Thomas Hobbes'un doğal hukuk ve devlet anlayışı, siyaset felsefesinde yeni tartışmalar başlatmıştır. Daha sonra Montesquieu ve Rousseau gibi düşünürler bu tartışmaları geliştirmiştir.
İki büyük tarihsel olay:
Ekonomik ve toplumsal alanda ise Sanayi Devrimi'nin etkileri hissedilmiştir. Fabrikaların kurulması, üretim biçimlerinin değişmesi ve köyden kente göçlerin artması yeni toplumsal sorunlar ortaya çıkarmıştır.
1789 Fransız İhtilali'nin ortaya çıkardığı özgürlük, eşitlik ve kardeşlik düşünceleri de Avrupa'nın siyasal yapısını değiştirmiştir. Böylece birey, devlet, özgürlük ve insan hakları gibi kavramlar felsefenin temel konuları hâline gelmiştir.
Ekonomik ve toplumsal alanda ise Sanayi Devrimi'nin etkileri hissedilmiştir. Fabrikaların kurulması, üretim biçimlerinin değişmesi ve köyden kente göçlerin artması yeni toplumsal sorunlar ortaya çıkarmıştır.
1789 Fransız İhtilali'nin ortaya çıkardığı özgürlük, eşitlik ve kardeşlik düşünceleri de Avrupa'nın siyasal yapısını değiştirmiştir. Böylece birey, devlet, özgürlük ve insan hakları gibi kavramlar felsefenin temel konuları hâline gelmiştir.
18. ve 19. Yüzyıl Felsefesinin
Karakteristik Özellikleri
Bu dönemin en önemli özelliği insan aklına duyulan büyük güvendir. Aydınlanma düşünürleri, insanın aklını kullanarak hem doğayı hem toplumu hem de kendisini anlayabileceğini savunmuştur.
Immanuel Kant, Aydınlanma'nın özünü şu sözle ifade etmiştir:
"Sapere Aude!" (Aklını kullanma cesaretini göster.)
Bu dönemde:
• Akıl en güvenilir bilgi kaynağı kabul edilmiştir.
• Bilimsel yöntem ön plana çıkmıştır.
• Düşünce ve ifade özgürlüğü yaygınlaşmıştır.
• Dinî ve siyasi otoriteler sorgulanmıştır.
• İnsan hakları ve bireysel özgürlükler savunulmuştur.
• Eğitim ve ilerleme düşüncesi önem kazanmıştır.
• Felsefe günlük yaşamın sorunlarına çözüm arayan bir etkinlik hâline gelmiştir.
Dönemin temel eğilimleri arasında hümanizm, deizm, ateizm, rasyonalizm, ilerlemecilik, evrenselcilik ve iyimserlik bulunmaktadır.
• Akıl en güvenilir bilgi kaynağı kabul edilmiştir.
• Bilimsel yöntem ön plana çıkmıştır.
• Düşünce ve ifade özgürlüğü yaygınlaşmıştır.
• Dinî ve siyasi otoriteler sorgulanmıştır.
• İnsan hakları ve bireysel özgürlükler savunulmuştur.
• Eğitim ve ilerleme düşüncesi önem kazanmıştır.
• Felsefe günlük yaşamın sorunlarına çözüm arayan bir etkinlik hâline gelmiştir.
18. ve 19. Yüzyıl Felsefesinin Temel Problemleri
1. Bilginin Kaynağı ve Sınırları
Bu dönemin filozofları şu soruya cevap aramıştır:
"Doğru bilgiye nasıl ulaşırız?"
John Locke ve Empirizm (Deneycilik)
Locke'a göre insan zihni doğuştan boş bir levha (tabula rasa) gibidir. İnsan bütün bilgilerini deneyim yoluyla edinir.
Dış dünyadan gelen duyular ve zihnin kendi faaliyetleri tüm bilgilerimizin temelini oluşturur.
Örnek olarak yeni doğan bir çocuk ateşin yakıcı olduğunu bilmez. Bu bilgiyi ancak deneyim sayesinde kazanır.
David Hume
Hume deneyciliği daha ileri götürmüştür. Ona göre insanlar neden-sonuç ilişkisini doğrudan göremezler. Sadece olayların sürekli birlikte gerçekleşmesine alışırlar.
Örneğin güneş her sabah doğduğu için yarın da doğacağını düşünürüz. Ancak bu kesin bilgi değil, alışkanlıktan kaynaklanan bir beklentidir.
Immanuel Kant ve Kritisizm (Eleştirel Felsefe)
Kant, rasyonalizm ile empirizmi uzlaştırmaya çalışmıştır.
Ona göre:
"Bilgi deneyle başlar; fakat yalnızca deneyden doğmaz."
İnsan zihni dış dünyadan gelen verileri pasif biçimde kabul etmez. Bu verileri zaman, mekân ve çeşitli zihinsel kategoriler aracılığıyla düzenler ve anlamlı bilgiye dönüştürür.
Kant'ın ünlü sözü şöyledir:
"Kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur."
Bu sözle Kant, duyular ve aklın birbirini tamamladığını anlatmak istemiştir. Duyular olmadan kavramlarımızın içeriği olmaz; kavramlar olmadan da duyusal veriler anlam kazanamaz.
Kant'a göre insan yalnızca nesnelerin kendisine göründüğü biçimlerini, yani fenomenleri bilebilir. Nesnelerin insan zihninden bağımsız gerçek özleri olan numenleri bilemez.
Bu nedenle Kant'ın felsefesi, insan bilgisinin hem imkânlarını hem de sınırlarını araştıran eleştirel bir felsefedir.
Auguste Comte ve Pozitivizm
Pozitivizm, gerçek bilginin yalnızca gözlem, deney ve bilimsel yöntemle elde edilebileceğini savunan görüştür.
Pozitivizm kendisinden önceki metafizik anlayışlardan farklıdır.
Metafizik düşünce, evrenin temelinde görünmeyen özler, ruhlar veya doğaüstü güçler bulunduğunu savunur.
Pozitivizm ise yalnızca gözlenebilen, ölçülebilen ve doğrulanabilen olgularla ilgilenir.
Örneğin:
"Evrenin amacı nedir?" sorusu metafizik bir sorudur.
"Gezegenler hangi yasalarla hareket eder?" sorusu ise bilimsel bir sorudur.
Comte'a göre insanlık düşünce tarihinde üç aşamadan geçmiştir:
Teolojik Aşama
Olaylar tanrılar ve doğaüstü güçlerle açıklanır.
Metafizik Aşama
Olaylar soyut güçlerle açıklanır.
Pozitif Aşama
Bilimsel yöntem egemen olur.
Comte'a göre insanlık artık pozitif aşamaya ulaşmıştır ve toplumsal ilerlemenin temel gücü bilimdir.
Pozitivizm, gerçek bilginin yalnızca gözlem, deney ve bilimsel yöntemle elde edilebileceğini savunan görüştür.
Pozitivizm kendisinden önceki metafizik anlayışlardan farklıdır.
Metafizik düşünce, evrenin temelinde görünmeyen özler, ruhlar veya doğaüstü güçler bulunduğunu savunur.
Pozitivizm ise yalnızca gözlenebilen, ölçülebilen ve doğrulanabilen olgularla ilgilenir.
Örneğin:
"Evrenin amacı nedir?" sorusu metafizik bir sorudur.
"Gezegenler hangi yasalarla hareket eder?" sorusu ise bilimsel bir sorudur.
Comte'a göre insanlık düşünce tarihinde üç aşamadan geçmiştir:
Teolojik Aşama
Olaylar tanrılar ve doğaüstü güçlerle açıklanır.Metafizik Aşama
Olaylar soyut güçlerle açıklanır.Pozitif Aşama
Bilimsel yöntem egemen olur.
Comte'a göre insanlık artık pozitif aşamaya ulaşmıştır ve toplumsal ilerlemenin temel gücü bilimdir.
2. Ahlakın Kaynağı
Filozoflar şu soruyu tartışmıştır:
"Bir davranışı ahlaki yapan şey nedir?"
Immanuel Kant ve Ödev Ahlakı
Kant'a göre bir davranışın ahlaki değeri sonucunda değil, yapılma niyetinde bulunur.
Bir insan doğruyu yalnızca çıkar sağlamak için söylüyorsa ahlaki davranmış sayılmaz. Doğruyu doğru olduğu için söylemelidir.
Kant'ın geliştirdiği temel ilke Kategorik Buyruk'tur:
"Yalnızca herkesin uygulamasını isteyebileceğin kurallara göre davran."
Örneğin herkes yalan söylerse toplumda güven kalmaz. Bu nedenle yalan söylemek evrensel bir ahlak yasası olamaz.
Kant ayrıca insanın hiçbir zaman araç olarak kullanılmaması gerektiğini savunmuştur:
"İnsanlığı kendinde ve başkalarında her zaman amaç olarak gör, asla yalnızca araç olarak kullanma."
Jeremy Bentham ve Faydacılık (Utilitarizm)
Bentham'a göre insan davranışlarını yönlendiren iki temel güç vardır:
Haz ve acı.
İnsanlar hazza yönelir, acıdan kaçınırlar.
Bu nedenle bir davranışın doğru ya da yanlış olduğunu belirleyen şey, o davranışın sonuçlarıdır.
Bentham'ın temel ilkesi şöyledir:
"En çok sayıda insan için en büyük mutluluğu sağlayan davranış ahlaken doğrudur."
Bu anlayışa faydacılık (utilitarizm) adı verilir.
Kant ahlakın temelini niyette bulurken, Bentham sonuçlarda bulur.
Bentham insanların mutluluğunu ölçebilmek amacıyla "haz hesabı" adı verilen bir yöntem geliştirmeye çalışmıştır. Bir davranışın değeri;
• Sağladığı mutluluk miktarı,
• Mutluluğun süresi,
• Etkilediği insan sayısı
gibi ölçütlere göre değerlendirilebilir.
Bu nedenle Bentham'ın düşünceleri hukuk, ekonomi ve siyaset alanlarında büyük etki yaratmıştır.
3. Birey – Devlet İlişkisi
Montesquieu
Montesquieu özgürlüğün korunabilmesi için devlet gücünün tek elde toplanmaması gerektiğini savunmuştur.
Bu nedenle kuvvetler ayrılığı ilkesini geliştirmiştir:
• Yasama
• Yürütme
• Yargı
Günümüzde demokratik devletlerin büyük çoğunluğu bu ilkeye dayanmaktadır.
Jean-Jacques Rousseau
Rousseau'ya göre insanlar doğuştan özgür ve eşittir.
Ancak uygarlığın gelişmesi ve özel mülkiyetin ortaya çıkmasıyla eşitsizlikler doğmuştur.
Ünlü sözü şöyledir:
"İnsan özgür doğar; ama her yerde zincire vurulmuştur."
Rousseau, insanların ortak iradelerini oluşturarak toplum sözleşmesi temelinde bir devlet kurmaları gerektiğini savunmuştur.
4. Varlık Problemi
George Berkeley ve İmmateryalizm
Berkeley maddi dünyanın zihinden bağımsız bir gerçekliği olduğunu reddetmiştir.
Ünlü ilkesi şöyledir:
"Var olmak algılanmaktır."
Berkeley'e göre dış dünya yalnızca algılarımızdan ve fikirlerimizden oluşur.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel ve Diyalektik İdealizm
Georg Wilhelm Friedrich Hegel ve Diyalektik İdealizm
Hegel'e göre evrende hiçbir şey durağan değildir. Varlık, tarih ve toplum sürekli değişim içindedir.
Bu değişimin temel yasasına diyalektik denir.
Diyalektik Nedir?
Diyalektik, karşıtlıkların çatışması ve bu çatışmadan daha gelişmiş bir sonucun ortaya çıkması sürecidir.
Hegel'e göre gelişme şu aşamalarla gerçekleşir:
Tez
Ortaya çıkan ilk düşünce veya durum.Antitez
Teze karşı çıkan düşünce veya durum.Sentez
Tez ve antitezin çatışmasından doğan yeni ve daha gelişmiş durum.
Örnek:
Tez → Mutlak monarşi
Antitez → Halkın özgürlük talebi
Sentez → Anayasal demokrasi
Bu sentez daha sonra yeni bir tez hâline gelir ve süreç devam eder.
Hegel'e göre insanlık tarihi özgürlüğün giderek daha fazla gerçekleştiği büyük bir diyalektik süreçtir.
Tin (Geist)
Hegel'in felsefesinde gerçekliğin temelinde Tin (Mutlak Akıl) bulunur.
Tin tarih boyunca kendisini gerçekleştirir ve giderek daha bilinçli hâle gelir.
Efendi-Köle Diyalektiği
Hegel'in en ünlü örneklerinden biridir.
İki bilinç karşılaştığında birbirine üstünlük kurmaya çalışır. Mücadelenin sonunda biri efendi, diğeri köle olur.
Ancak zamanla:
• Efendi kölenin emeğine bağımlı hâle gelir.
• Köle çalışarak ve üreterek kendisini geliştirir.
Sonuçta başlangıçta güçlü görünen efendi bağımlı duruma düşerken, köle özgürlüğe yaklaşır.
Bu örnek Hegel'in diyalektik anlayışının en somut açıklamalarından biridir.
){kind=link}